Wspomnienie świętych męczenników Korneliusza, papieża, i Cypriana, biskupa
16 września Kościół wspomina dwóch męczenników z III wieku: papieża Korneliusza i biskupa Kartaginy Cypriana. Obchód jest obowiązkowy, w kolorze czerwonym. Zestawiono ich nie tylko dlatego, że byli sobie współcześni, ale dlatego, że wspólnie rozstrzygnęli spór, który mógł rozbić Kościół.
Problem upadłych
Prześladowanie za cesarza Decjusza w latach 250-251 różniło się od wcześniejszych: wymagało od wszystkich mieszkańców cesarstwa złożenia ofiary bogom i uzyskania urzędowego zaświadczenia. Wielu chrześcijan uległo – jedni składali ofiarę, inni kupowali zaświadczenia. Gdy prześladowanie ustało, stanęło pytanie: czy ci ludzie, zwani upadłymi, mogą wrócić do Kościoła?
Dwa stanowiska
Rygoryści twierdzili, że nie – że odstępstwo jest nieodwracalne. Ich stanowisko reprezentował rzymski kapłan Nowacjan, który po wyborze Korneliusza na papieża w 251 roku ogłosił się antypapieżem i doprowadził do schizmy. Korneliusz opowiedział się za możliwością powrotu po odbyciu pokuty – i to stanowisko, poparte przez synody, zwyciężyło. Ustanowiono wtedy zasadę, że nie ma grzechu, którego Kościół nie może odpuścić po nawróceniu – fundament późniejszej praktyki sakramentu pokuty.
Cyprian z Kartaginy
Kluczowe poparcie przyszło z Afryki Północnej. Cyprian, retor nawrócony w dojrzałym wieku i od około 249 roku biskup Kartaginy, uznał Korneliusza za prawowitego papieża i zwalczał nowacjanizm. Napisał wtedy dwa dzieła, które weszły do kanonu literatury chrześcijańskiej: O upadłych i O jedności Kościoła katolickiego. Z tego drugiego pochodzi jego najsłynniejsze zdanie o Kościele jako matce.
Spór między nimi
Nie należy jednak przedstawiać ich jako niezmiennie zgodnych. Cyprian popadł później w ostry konflikt z następcą Korneliusza, papieżem Stefanem I, w sprawie ważności chrztu udzielanego przez heretyków – Cyprian uważał go za nieważny, Rzym za ważny. Ostatecznie przyjęło się stanowisko rzymskie, przeciwne temu, którego bronił Cyprian. Kościół czci go mimo tego sporu, co samo w sobie jest wymowne.
Śmierć
Korneliusz zmarł na wygnaniu w Civitavecchia w 253 roku. Cyprian zginął 14 września 258 roku, ścięty pod Kartaginą w czasie prześladowania za Waleriana. Zapis jego procesu i egzekucji, Acta proconsularia, należy do najlepiej udokumentowanych świadectw męczeństwa w całej starożytności chrześcijańskiej – zachował się protokół przesłuchania wraz z wymianą zdań między biskupem a namiestnikiem.
„Nie może mieć Boga za Ojca ten, kto nie ma Kościoła za Matkę.”
św. Cyprian, O jedności Kościoła