Światowy Dzień Sybiraka

Światowy Dzień Sybiraka obchodzony jest corocznie 17 września, upamiętniając napaść Związku Sowieckiego na Polskę w 1939 roku. To dzień pamięci o Polakach zesłanych na Syberię i inne tereny Rosji oraz dawnego ZSRR, zarówno tych, którzy przeżyli, jak i tych, którzy pozostali na zesłaniu na zawsze. Dla wielu rodzin w Polsce jest to żywa historia, a nie tylko data w kalendarzu.

Data 17 września została wybrana nieprzypadkowo. Tego dnia w 1939 roku Armia Czerwona, bez wypowiedzenia wojny, wkroczyła na tereny II Rzeczpospolitej. Było to wynikiem tajnego protokołu paktu Ribbentrop-Mołotow, a historycy określają to wydarzenie jako czwarty rozbiór Polski. W ciągu kolejnych dwóch lat, aż do ataku Niemiec na ZSRR w czerwcu 1941 roku, setki tysięcy Polaków zostało deportowanych w głąb Związku Sowieckiego w czterech falach wywózek. Deportowani trafiali głównie na Syberię, do Kazachstanu i na północ Rosji, często transportowani w trudnych warunkach, w bydlęcych wagonach.

Pomysł ustanowienia Światowego Dnia Sybiraka wyszedł od samych zesłańców. Pierwsze obchody zorganizował w 2004 roku Związek Sybiraków, organizacja zrzeszająca byłych deportowanych i ich rodziny, działająca od 1991 roku. W 2013 roku Sejm RP przyjął uchwałę, uznając 17 września oficjalnym świętem państwowym. Wcześniej, w 1993 roku, cały rok ogłoszono Rokiem Sybiraka. W uchwale z 2013 roku Sejm oddał hołd wszystkim Polakom zesłanym na Syberię i inne tereny ZSRR, zarówno tym, którzy wrócili, jak i tym, którzy pozostali na obczyźnie.

Zesłania na Syberię nie zaczęły się wraz z II wojną światową. Pierwsze grupy Polaków trafiały tam już w XVIII wieku, a po powstaniu styczniowym w latach 60. XIX wieku carskie władze zesłały na Kaukaz i Syberię co najmniej 25 tysięcy osób. Wśród nich był młody Józef Piłsudski, skazany w 1887 roku na pięcioletnie zesłanie. Jednak to sowiecka agresja z 1939 roku i masowe deportacje nadały słowu „Sybirak” współczesne znaczenie – osoby, która przeżyła masową deportację całych rodzin.

Obchody Światowego Dnia Sybiraka mają stały rytuał. Sybiracy i ich potomkowie spotykają się w Gdańsku pod pomnikiem Golgoty Wschodu na Cmentarzu Łostowickim, a następnie udają się do Szymbarku na Kaszubach, gdzie bierze udział ponad pięć tysięcy osób z całego świata. W wielu miastach odbywają się msze, składanie kwiatów pod tablicami pamięci oraz spotkania w szkołach, podczas których najstarsi świadkowie dzielą się swoimi wspomnieniami. Muzeum Pamięci Sybiru w Białymstoku odgrywa kluczową rolę w dokumentowaniu tych historii, gromadząc relacje osób, które przeszły przez Sybir, oraz ich rodzin.

Aby uczcić Światowy Dzień Sybiraka, nie trzeba uczestniczyć w głównych obchodach. Można na przykład odwiedzić lokalną tablicę lub pomnik poświęcony Sybirakom, zapoznać się z zbiorami Muzeum Pamięci Sybiru w Białymstoku, porozmawiać ze starszymi członkami rodziny, którzy mogą mieć w swojej historii kogoś zesłanego, lub zapalić znicz 17 września, tak jak przy innych rocznicach narodowych. To dzień, w którym warto posłuchać – zanim ostatni świadkowie tamtych wydarzeń odejdą.

Ciekawostki

1. Po powstaniu styczniowym, w latach 60. XIX wieku, carskie władze zesłały na Kaukaz i Syberię co najmniej 25 tysięcy Polaków.
2. Józef Piłsudski w 1887 roku, jako dwudziestoletni student, został skazany na pięcioletnie zesłanie na Syberię.
3. Rok 1993 został w Polsce ogłoszony Rokiem Sybiraka, jeszcze przed ustanowieniem samego Światowego Dnia Sybiraka.
4. Coroczne obchody zaczynają się w Gdańsku przy pomniku Golgoty Wschodu, a kończą w Szymbarku na Kaszubach, gdzie spotyka się zwykle ponad pięć tysięcy osób.