Narodowy Dzień Pamięci „Żołnierzy Wyklętych”

Narodowy Dzień Pamięci „Żołnierzy Wyklętych” obchodzony jest corocznie 1 marca, jako święto państwowe ustanowione ustawą z 3 lutego 2011 roku. Upamiętnia ono żołnierzy antykomunistycznego podziemia niepodległościowego, którzy po 1944 roku nie poddali się i kontynuowali walkę. To poważne święto, pozbawione oficjalnych fanfar, poświęcone pamięci ludzi, którzy przegrali z systemem, ale nigdy nie przegrali sami ze sobą.

Data 1 marca nie jest przypadkowa. Nawiązuje do egzekucji kierownictwa IV Zarządu Głównego Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”, która miała miejsce 1 marca 1951 roku w więzieniu na Mokotowie. Rozstrzelano wówczas Łukasza Cieplińskiego i jego towarzyszy broni – ostatni ośrodek dowodzenia kontynuujący działalność Armii Krajowej po jej formalnej likwidacji.

„Żołnierze Wyklęci” to żołnierze i działacze polskiego podziemia, którzy po przejęciu władzy przez komunistów i wejściu Armii Czerwonej odmówili złożenia broni, uznając nowy reżim za obcą okupację. Szacuje się, że w szczytowym okresie, w 1945 roku, w konspiracji niepodległościowej uczestniczyło ponad pół miliona osób. Część z nich prowadziła walkę zbrojną, inni działali w strukturach cywilnych i wywiadowczych, narażając się na represje, więzienie lub śmierć. Oddziały partyzanckie operowały głównie na Białostocczyźnie, Lubelszczyźnie i Podkarpaciu, gdzie trudny teren ułatwiał unikanie obław.

Termin „Żołnierze Wyklęci” pojawił się dopiero w latach 90. Wcześniej ci ludzie byli albo całkowicie pomijani w oficjalnym obiegu, albo przedstawiani jako bandyci. Ostatni żołnierz podziemia, Józef Franczak ps. „Lalek”, zginął w obławie w 1963 roku, niemal 20 lat po zakończeniu wojny.

Inicjatywa ustanowienia święta wyszła od prezydenta Lecha Kaczyńskiego, który w 2010 roku skierował projekt ustawy do Sejmu. Prace wspierały środowiska kombatanckie oraz Instytut Pamięci Narodowej pod kierownictwem Janusza Kurtyki. Ustawa została uchwalona w lutym 2011 roku, a pierwsze oficjalne obchody odbyły się 1 marca 2012 roku z udziałem najwyższych władz państwowych. Wcześniej rocznicę śmierci Cieplińskiego i jego towarzyszy upamiętniano głównie w środowiskach kombatanckich i naukowych.

Obecnie główne uroczystości odbywają się na warszawskich Powązkach Wojskowych, przy kwaterze „Łączka”, gdzie przez lata chowano bez honorów straconych żołnierzy podziemia. Dzięki pracom ekshumacyjnym IPN w ostatnich latach udało się zidentyfikować szczątki wielu z nich i zapewnić im godny pochówek. W wielu miastach organizowane są Biegi Tropem Wilczym, wystawy IPN, lekcje historii oraz spotkania ze świadkami tamtych wydarzeń.

Aby uczcić ten dzień, można:
– wziąć udział w lokalnym Biegu Tropem Wilczym,
– odwiedzić kwaterę „Łączka” lub inny pomnik poświęcony podziemiu niepodległościowemu,
– zapoznać się z materiałami edukacyjnymi IPN, ponieważ wiele historii „Żołnierzy Wyklętych” pozostaje mało znanych.

To nie jest okazja do życzeń czy żartów. To dzień refleksji, w którym warto zapytać starszych członków rodziny, czy pamiętają bliskich zaangażowanych w konspirację, i spisać ich nazwiska, zanim pamięć o nich zostanie wymazana.

Ciekawostki

1. Ustawę o ustanowieniu tego święta państwowego uchwalono 3 lutego 2011 roku.
2. Data 1 marca nawiązuje do stracenia w 1951 roku w więzieniu mokotowskim kierownictwa IV Zarządu Głównego Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość z Łukaszem Cieplińskim na czele.
3. Głównym miejscem centralnych obchodów są Powązki Wojskowe w Warszawie, gdzie znajduje się kwatera „Łączka”.