Narodowy Dzień Pamięci Powstania Warszawskiego

Narodowy Dzień Pamięci Powstania Warszawskiego obchodzony jest 1 sierpnia, upamiętniając zryw zbrojny, który rozpoczął się w Warszawie w 1944 roku i trwał 63 dni. Wbrew powszechnemu przekonaniu, data ta nie jest dniem wolnym od pracy – urzędy, szkoły i sklepy funkcjonują normalnie. O godzinie 17:00 w całym kraju uruchamiane są syreny alarmowe, a w Warszawie ruch uliczny zatrzymuje się na minutę.

Dzień ten upamiętnia powstanie Armii Krajowej przeciwko niemieckiej okupacji Warszawy w ramach akcji „Burza”, gdy Armia Czerwona znajdowała się na prawym brzegu Wisły. Decyzję o rozpoczęciu walk podjął generał Tadeusz Komorowski „Bór”, a dowództwo nad działaniami w mieście objął pułkownik Antoni Chruściel „Monter”. Wydarzenie to przypomina zarówno o żołnierzach podziemia, jak i cywilnych mieszkańcach Warszawy, którzy stanowili większość ofiar, choć często są pomijani w powszechnej narracji.

Powstanie rozpoczęło się o godzinie 17:00 1 sierpnia 1944 roku. Wybór tej pory był ryzykowny, ponieważ ulice były pełne ludzi wracających z pracy, a punkty zbiórek trudno było osiągnąć niezauważenie. W pierwszych godzinach do walki przystąpiły dziesiątki tysięcy powstańców, dysponujących jedynie około 10% potrzebnej broni. Pierwszego dnia udało się opanować część dzielnic, jednak decyzja o rozpoczęciu powstania zapadła już 31 lipca na podstawie doniesień o sowieckich czołgach pod Pragą. Rozkaz rozesłano szybko, ale na odwołanie go nie było już czasu.

Walki trwały 63 dni, podczas których Niemcy prowadzili brutalne represje wobec ludności cywilnej. Już 5 sierpnia na Woli rozpoczęły się masowe egzekucje, w których zginęły dziesiątki tysięcy osób – jedna z największych zbrodni na cywilach podczas II wojny światowej. Kolejne dzielnice padały po sobie: Stare Miasto pod koniec sierpnia, Czerniaków i Mokotów we wrześniu, Żoliborz na przełomie września i października. Kapitulację podpisano 2 października 1944 roku w Ożarowie. Powstańcy otrzymali status jeńców wojennych, a cywilów wypędzono z miasta przez obóz Dulag 121 w Pruszkowie. Straty były ogromne: kilkanaście tysięcy poległych powstańców i około 150 tysięcy zabitych cywilów, choć dokładne liczby pozostają przedmiotem dyskusji historyków. Po kapitulacji Niemcy zaczęli systematycznie niszczyć lewobrzeżną Warszawę.

Zaopatrzenie powstańców było stałym problemem – alianckie zrzuty często lądowały poza ich pozycjami, a łączność między dzielnicami utrzymywano głównie przez kanały. Przejście ze Starego Miasta do Śródmieścia zajmowało wiele godzin i odbywało się w trudnych warunkach, co stało się jednym z symboli powstania.

1 sierpnia nie jest dniem wolnym od pracy ani dniem żałoby narodowej – takie decyzje wymagają odrębnych przepisów. Flaga państwowa nie jest obowiązkowo wywieszana, choć instytucje publiczne często to robią, często z kirem.

Święto ustanowiono ustawą z 9 października 2009 roku, a pierwsze obchody odbyły się w 2010 roku. Wcześniej, w czasach PRL, powstanie było tematem kontrolowanym – żołnierzy AK represjonowano, a oficjalna narracja obwiniała dowództwo i rząd w Londynie. Pomnik Powstania Warszawskiego odsłonięto dopiero w 1989 roku, a Muzeum Powstania Warszawskiego otwarto w 2004 roku, co znacząco wpłynęło na współczesną narrację historyczną.

Dziś 1 sierpnia skupia się wokół godziny 17:00, gdy w całym kraju słychać syreny. W Warszawie ludzie zatrzymują się na chodnikach, a na rondzie Dmowskiego gromadzi się kilkutysięczny tłum. Warto również odwiedzić Cmentarz Powstańców Warszawy na Woli, Muzeum Powstania Warszawskiego (często dostępne bezpłatnie) lub archiwum historii mówionej, zawierające tysiące relacji uczestników wydarzeń.

Chronologia

Najczęstsze pytania