Narodowy Dzień Pamięci Ofiar Niemieckiej Zbrodni Pomorskiej 1939 r.
Narodowy Dzień Pamięci Ofiar Niemieckiej Zbrodni Pomorskiej 1939 r. obchodzony jest 2 października i upamiętnia Polaków zamordowanych przez Niemców na Pomorzu w pierwszych miesiącach okupacji. Jest to dzień roboczy, więc szkoły, sklepy i urzędy działają normalnie. Obchody mają charakter zarówno lokalny, jak i ogólnopolski, koncentrując się głównie w miejscach zbrodni, takich jak Piaśnica i Lasy Szpęgawskie.
Co upamiętnia Narodowy Dzień Pamięci Ofiar Niemieckiej Zbrodni Pomorskiej 1939 r.?
Zbrodnia pomorska to seria masowych egzekucji przeprowadzonych jesienią 1939 roku na terenie przedwojennego województwa pomorskiego i sąsiednich powiatów włączonych do Rzeszy. Ofiarami byli głównie cywile: nauczyciele, księża, urzędnicy, działacze polskich organizacji, lekarze, pacjenci szpitali psychiatrycznych, a także Żydzi i osoby z niepełnosprawnościami. Spośród około 16 tysięcy Polaków zamordowanych we wrześniu 1939 roku na okupowanych ziemiach, około 11 tysięcy zginęło na Pomorzu. Do końca 1939 roku liczba ofiar wzrosła do ponad 20 tysięcy. Egzekucje odbywały się w wielu miejscach regionu, a ciała ofiar grzebano w masowych grobach.
Kto był sprawcą?
Egzekucje przeprowadzały niemieckie grupy operacyjne (Einsatzgruppen) oraz paramilitarna formacja Selbstschutz Westpreussen, złożona z miejscowych Niemców. To odróżnia zbrodnię pomorską od innych masowych mordów, ponieważ listy proskrypcyjne były tworzone przez osoby znające ofiary z imienia i nazwiska. Za politykę eksterminacji polskiej inteligencji odpowiadał gauleiter Albert Forster, szef Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie. Selbstschutzem dowodził Ludolf von Alvensleben. Powojenne rozliczenia były niepełne – Forster został skazany na śmierć, ale Alvensleben zbiegł do Argentyny i nigdy nie stanął przed sądem.
Dlaczego 2 października?
Data 2 października została wybrana ze względu na dwa wydarzenia: tego dnia w 1939 roku skapitulował Hel – ostatni punkt oporu w kampanii wrześniowej, broniony miesiąc dłużej niż Warszawa. Ponadto, 2 października przypadają urodziny doktora Józefa Bednarza, dyrektora szpitala psychiatrycznego w Świeciu, który nie opuścił swoich pacjentów i został zamordowany razem z nimi jesienią 1939 roku. Sejm ustanowił ten dzień świętem pamięci uchwałą przyjętą 13 stycznia 2023 roku, jednogłośnie.
Czy 2 października jest dniem wolnym od pracy?
Nie, 2 października jest dniem roboczym. Nie jest to dzień ustawowo wolny od pracy, więc urzędy, szkoły i sklepy funkcjonują normalnie. Instytucje publiczne w województwach pomorskim i kujawsko-pomorskim często opuszczają flagę do połowy masztu na znak żałoby.
Jak obchodzić ten dzień?
Najprostszą formą upamiętnienia jest odwiedzenie miejsc pamięci, takich jak Muzeum Piaśnickie w Wejherowie czy ścieżka edukacyjna w Lasach Szpęgawskich. Wstęp jest zwykle bezpłatny. Dla osób o pomorskich korzeniach Instytut Pamięci Narodowej udostępnia bazy danych ofiar, co pozwala ustalić, gdzie zginęli ich przodkowie. Szkoły w regionie organizują lekcje z udziałem historyków IPN, a materiały edukacyjne są dostępne również dla nauczycieli spoza Pomorza.
Chronologia
Najczęstsze pytania
Czy 2 października jest dniem wolnym od pracy?
Nie, to standardowy dzień roboczy — urzędy, szkoły i sklepy funkcjonują normalnie.
Co to była zbrodnia pomorska 1939?
Jesienią 1939 roku na Pomorzu doszło do serii masowych egzekucji dokonanych przez niemieckie wojska. W wyniku tych brutalnych działań zginęło około 30 tysięcy osób, przede wszystkim cywilów. Była to jedna z najbardziej tragicznych zbrodni wojennych, która pozostawiła głębokie piętno w historii regionu.
Dlaczego Narodowy Dzień Pamięci Ofiar Niemieckiej Zbrodni Pomorskiej 1939 r. obchodzimy 2 października?
30 października 1939 roku był dniem, w którym Hel poddał się wojskom niemieckim, kończąc heroiczną obronę Półwyspu Helskiego. Tego samego dnia przypadają urodziny doktora Józefa Bednarza - tragicznej postaci, który wraz z pacjentami został bestialsko zamordowany w szpitalu w Świeciu. Data ta łączy w sobie zarówno elementy historycznego zwrotu w kampanii wrześniowej, jak i dramatyczną historię ludzkiego cierpienia.
Gdzie odbywają się obchody?
Główne miejsca pamięci związane z tragicznymi wydarzeniami na Pomorzu to Piaśnica koło Wejherowa oraz Las Szpęgawski koło Starogardu Gdańskiego. Oprócz tych dwóch najważniejszych lokalizacji, zbrodnie miały miejsce w dziesiątkach mniejszych miejscowości regionu, które również upamiętniają ofiary tej dramatycznej części historii.