Dzień Pamięci o Zagładzie Romów i Sinti
Dzień Pamięci o Zagładzie Romów i Sinti obchodzony jest 2 sierpnia i upamiętnia likwidację tzw. obozu rodzinnego dla Romów w Auschwitz II-Birkenau w nocy z 2 na 3 sierpnia 1944 roku. Ustanowił go Sejm uchwałą z 29 lipca 2011 roku. Data ta nie jest dniem wolnym od pracy. Główne uroczystości odbywają się na terenie byłego obozu, w sektorze BIIe, przy pomniku poświęconym romskim ofiarom.
Upamiętnienie 2 sierpnia
Data ta odnosi się do konkretnego wydarzenia historycznego. W nocy z 2 na 3 sierpnia 1944 roku Niemcy zlikwidowali odcinek BIIe w Birkenau, gdzie od półtora roku przetrzymywano rodziny romskie. Według danych Muzeum Auschwitz w komorach gazowych zamordowano wówczas około 4300 osób – kobiet, dzieci i mężczyzn uznanych za niezdolnych do pracy.
Szerszym tłem jest zagłada Romów i Sinti w okupowanej Europie, określana jako Porajmos lub Samudaripen. Przez dziesięciolecia po wojnie temat ten był pomijany: ofiary rzadko otrzymywały odszkodowania, a w wielu krajach dopiero w latach dziewięćdziesiątych uznano tę zbrodnię oficjalnie.
Obóz rodzinny dla Romów w Auschwitz-Birkenau
Odcinek BIIe uruchomiono w lutym 1943 roku, po rozkazie Heinricha Himmlera z grudnia 1942 roku nakazującym deportację Romów z Rzeszy i terenów okupowanych do Auschwitz. Obozy te różniły się od innych: więźniowie nie byli rozdzielani, a rodziny mogły wspólnie przebywać w barakach. Jednak warunki były tragiczne – panował głód, tyfus i wycieńczenie.
Przez obóz przeszło około 21 tysięcy Romów z różnych krajów, z czego około 20 tysięcy zginęło – w wyniku głodu, chorób, eksperymentów pseudomedycznych prowadzonych przez Josefa Mengelego oraz w komorach gazowych. Śmiertelność wśród dzieci była szczególnie wysoka.
16 maja 1944 roku Romowie po raz pierwszy stawili opór próbie likwidacji obozu, barykadując się w barakach. Akcję odwołano, a dzień ten jest dziś obchodzony jako Romski Dzień Oporu.
Noc z 2 na 3 sierpnia 1944 roku
Niemcy, zniechęceni wcześniejszym oporem, zmienili taktykę. Latem 1944 roku wywieźli do innych obozów kilka tysięcy Romów zdolnych do pracy, osłabiając grupę, która mogłaby się bronić. 2 sierpnia wieczorem odcinek BIIe otoczono, a pozostałych więźniów przewieziono ciężarówkami do komory gazowej przy krematorium V. Zwłoki spalono w dołach obok krematorium, a obóz przestał istnieć.
Skala zagłady Romów w Europie
Liczba romskich ofiar niemieckiej polityki eksterminacyjnej pozostaje przedmiotem sporu historyków. Szacunki wahają się od około 200 tysięcy do ponad pół miliona osób. Prześladowania Romów narastały etapami: od objęcia ich ustawodawstwem rasowym III Rzeszy w latach trzydziestych, przez przymusowe rejestracje i „badania rasowe”, aż po masowe deportacje do Auschwitz i egzekucje na terenach okupowanych.
- Objęcie Romów ustawodawstwem rasowym III Rzeszy w latach trzydziestych.
- Przymusowa rejestracja i „badania rasowe” prowadzone przez instytuty naukowe.
- Osadzanie w obozach zbiorczych, gettach i obozach pracy na terenach okupowanych.
- Masowe deportacje do Auschwitz po rozkazie z grudnia 1942 roku.
- Egzekucje na miejscu, zwłaszcza na terenach okupowanego Związku Radzieckiego i na Bałkanach.
Ustanowienie Dnia Pamięci o Zagładzie Romów i Sinti
Sejm Rzeczypospolitej Polskiej ustanowił 2 sierpnia Dniem Pamięci o Zagładzie Romów i Sinti 29 lipca 2011 roku. Cztery lata później Parlament Europejski przyjął rezolucję wzywającą do uznania tej daty za europejski dzień pamięci. Dzień ten nie jest dniem wolnym od pracy w Polsce.
Obchody i upamiętnienie
Centralne uroczystości odbywają się co roku w Birkenau, z udziałem ocalałych, delegacji romskich i przedstawicieli władz. Modlitwy odmawiane są w różnych wyznaniach, a przy pomniku składane są znicze i kwiaty. Poza Oświęcimiem upamiętnienia organizowane są w miastach takich jak Szczecinek czy Tarnów, gdzie działa jedyna w Polsce stała wystawa poświęcona historii i kulturze Romów. Warto również sięgnąć po relacje ocalałych, np. wspomnienia Papuszy, romskiej poetki, lub zapisy zebrane przez Stowarzyszenie Romów w Polsce.
Chronologia
Najczęstsze pytania
Dlaczego Dzień Pamięci o Zagładzie Romów i Sinti obchodzimy 2 sierpnia?
W nocy z 2 na 3 sierpnia 1944 roku w KL Auschwitz II-Birkenau doszło do likwidacji obozu rodzinnego dla Romów. To tragiczne wydarzenie upamiętniane jest każdego roku.
Czy 2 sierpnia jest dniem wolnym od pracy?
Nie, to nie jest dzień świąteczny; wszystko funkcjonuje jak w zwykły dzień roboczy. Placówki edukacyjne, instytucje publiczne oraz punkty handlowe otwarte są standardowo.
Kto ustanowił ten dzień pamięci?
Sejm Rzeczypospolitej Polskiej w uchwale z dnia 29 lipca 2011 roku ustanowił tę datę. W 2015 roku Parlament Europejski wystosował apel o uznanie tego dnia w wymiarze ogólnoeuropejskim.
Ilu Romów zginęło w Auschwitz?
W obozie rodzinnym w Birkenau, który był częścią kompleksu Auschwitz-Birkenau, przebywało około 23 tysięcy Romów i Sinti. Spośród nich, życie straciło około 21 tysięcy osób. Był to jeden z najtragiczniejszych epizodów Holokaustu, gdzie systematyczna eksterminacja tej grupy etnicznej osiągnęła zatrważające rozmiary. Warunki w obozie były skrajnie trudne, a więźniowie byli poddawani selekcjom, głodowi i chorobom, co przyczyniło się do tak wysokiej śmiertelności.