Międzynarodowy Dzień Zwalczania Nielegalnego Handlu Dobrami Kultury

14 listopada UNESCO obchodzi Międzynarodowy Dzień Zwalczania Nielegalnego Handlu Dobrami Kultury – święto ustanowione w 2019 roku na 40. sesji Konferencji Generalnej UNESCO.

Chodzi o proceder, który większość z nas rzadko rozważa: nielegalne kradzieże, przemyt i sprzedaż zabytków, dzieł sztuki oraz artefaktów, które nigdy nie powinny trafić na rynek.

Skala problemu nielegalnego handlu dobrami kultury

To nie jest abstrakcyjne zagrożenie. W 2022 roku odzyskano 30 kambodżańskich artefaktów z prywatnej kolekcji, a z nowojorskiego Metropolitan Museum of Art skonfiskowano 5 egipskich zabytków o wartości przekraczającej 3 miliony dolarów. W Algierii powstała baza danych Turathi, ułatwiająca identyfikację skradzionego dziedzictwa kulturowego.

To tylko wybrane przykłady z jednego roku, które trafiły do mediów. Większość przypadków pozostaje niezauważona, ponieważ skradzione przedmioty giną w prywatnych kolekcjach na dekady, zanim ktokolwiek zauważy ich brak.

Nielegalny handel dobrami kultury – więcej niż tylko kradzież

Handel ten nie dotyczy jedynie muzeów. Okrada ludzi z tożsamości, historii i pamięci zbiorowej. Zabytek pozbawiony kontekstu – wykopany nielegalnie, bez dokumentacji, sprzedany pod fałszywą metryczką – traci wartość naukową, nawet jeśli fizycznie przetrwa.

Konflikty zbrojne dodatkowo napędzają ten proceder. Miejsca, w których państwo traci kontrolę nad stanowiskami archeologicznymi lub muzeami, stają się łatwym celem dla siatek przemytniczych, traktujących dziedzictwo kultury jako towar do szybkiego zysku.

Kraje takie jak Syria czy Mali regularnie pojawiają się w raportach organizacji ochrony zabytków jako obszary szczególnie narażone na masowe grabieże.

Prawna ochrona dziedzictwa kulturowego

Podstawą międzynarodowej walki z tym procederem jest konwencja UNESCO z 1970 roku, dotycząca zakazu i zapobiegania nielegalnemu obrotowi dobrami kultury. Dzień 14 listopada przypomina, że konwencja wciąż wymaga egzekwowania, a nie tylko formalnego podpisania.

Działania instytucji w walce z nielegalnym handlem

Muzea, domy aukcyjne i organy celne coraz częściej współpracują, weryfikując pochodzenie obiektów trafiających na rynek. To żmudna praca, czasem trwająca lata, zanim udowodni się nielegalne pochodzenie przedmiotu.

Rosnącą rolę odgrywają globalne bazy danych skradzionych zabytków, dostępne dla organów celnych na całym świecie. Dzięki nim pojedynczy przedmiot zgłoszony w jednym kraju może zostać zatrzymany na granicy innego państwa, nawet wiele lat później.

Co może zrobić każdy z nas?

• Przy zakupie antyków lub dzieł sztuki zawsze żądaj dokumentacji potwierdzającej legalne pochodzenie.
• Podczas podróży do krajów o bogatym dziedzictwie archeologicznym unikaj kupowania „pamiątek” wykopanych na miejscu.
• Zgłaszaj podejrzane oferty sprzedaży zabytków – wiele krajów ma dedykowane instytucje do tego celu.

14 listopada nie zatrzyma przemytu z dnia na dzień, ale przypomina, że za każdym skradzionym zabytkiem stoi konkretna społeczność, która straciła fragment swojej historii.

Ciekawostki

1. Dzień ustanowiono w 2019 roku podczas 40. sesji Konferencji Generalnej UNESCO.
2. W 2022 roku, w ramach jednej akcji, odzyskano trzydzieści rozgrabionych artefaktów z Kambodży.
3. W tym samym roku z nowojorskiego Metropolitan Museum of Art skonfiskowano pięć egipskich zabytków wartych ponad 3 miliony dolarów.