Wspomnienie świętych męczenników Kosmy i Damiana
26 września Kościół katolicki wspomina świętych Kosmę i Damiana, lekarzy i męczenników. Obchód ma charakter dowolny i odbywa się w kolorze czerwonym.
### Lekarze bez zapłaty
Tradycja przedstawia ich jako braci bliźniaków pochodzących z Arabii, praktykujących medycynę w Cylicji (obecnie południowo-wschodnia Turcja). Ich najbardziej charakterystyczną cechą była odmowa przyjmowania jakichkolwiek opłat za leczenie pacjentów. W tradycji greckiej nazywano ich *anargyroi* („bezsrebrni”), co odnosi się do grupy świętych lekarzy Wschodu.
### Fakty historyczne i kontrowersje
Wiadomo, że zginęli prawdopodobnie w czasie prześladowań za panowania cesarza Dioklecjana (ok. 293-305 r.). Opisy ich męczeństwa powstały znacznie później i występują w kilku sprzecznych wersjach, co skłania niektórych badaczy do przypuszczeń, że w rzeczywistości kult mógł dotyczyć kilku różnych par świętych o tych samych imionach. Mimo to ich kult był silny i wczesny: papież Feliks IV wzniósł bazylikę pod ich wezwaniem na Forum Romanum ok. 527 r., a ich imiona trafiły do Kanonu Rzymskiego – najstarszej modlitwy eucharystycznej Kościoła zachodniego, co jest ogromnym wyróżnieniem.
### Cud czarnej nogi
Najbardziej znana legenda związana ze św. Kosmą i Damianem opowiada o tzw. cudzie czarnej nogi. Mieli oni ukazać się we śnie zakrystianowi swojej bazyliki, cierpiącemu na gangrenę, i zastąpić jego chorą kończynę nogą pobraną od niedawno zmarłego Etiopczyka. Scena ta była wielokrotnie przedstawiana w sztuce od XV wieku i bywa dziś interpretowana jako jedno z najwcześniejszych w europejskiej kulturze wyobrażeń przeszczepu narządu. Obrazy te niosą jednak kontrowersyjny, rasowy podtekst, który współczesna krytyka artystyczna ocenia krytycznie.
### Patronowie medycyny
Święci Kosma i Damian są patronami lekarzy, chirurgów, aptekarzy i farmaceutów. W wielu krajach do dziś patronują izbom lekarskim i wydziałom medycznym. Ich kult przyjęła także florencka rodzina Medyceuszy, wykorzystując zbieżność swojego nazwiska ze słowem *medicus* (lekarz). Dzięki mecenatowi tego rodu wizerunki świętych trafiły na płótna wybitnych malarzy włoskiego renesansu.
„Darmo otrzymaliście, darmo dawajcie.”
Mt 10,8