Światowy Dzień Dziedzictwa Audiowizualnego

Światowy Dzień Dziedzictwa Audiowizualnego obchodzony jest 27 października i przypomina o ulotności materiałów filmowych, radiowych oraz telewizyjnych. Ustanowiony przez UNESCO w 2005 roku, upamiętnia przyjęcie Zalecenia w sprawie ochrony i zachowania ruchomych obrazów podczas Konferencji Generalnej UNESCO w Belgradzie w 1980 roku. Był to pierwszy dokument uznający materiały audiowizualne za istotną część dziedzictwa kulturowego, a nie jedynie produkt rozrywkowy.

Zakres dziedzictwa audiowizualnego

Dziedzictwo audiowizualne obejmuje znacznie więcej niż tylko kino. Należą do niego kroniki filmowe, amatorskie nagrania rodzinne, audycje radiowe, archiwalne taśmy telewizyjne, nagrania etnograficzne, reklamy, filmy instruktażowe oraz materiały dokumentujące wydarzenia historyczne. Z czasem wartość tych zbiorów bywa doceniana, np. nagrania wiejskich wesel z lat 60. dziś stanowią cenne źródło wiedzy o kulturze i obrzędach.

Przyczyny utraty materiałów audiowizualnych

Materiały audiowizualne są podatne na zniszczenie z kilku powodów. Taśma nitrocelulozowa, używana w kinach do lat 50., jest łatwopalna i ulega samoistnemu rozkładowi. Taśmy octanowe niszczeją na skutek procesu chemicznego, a nośniki magnetyczne tracą warstwę nośną i ulegają rozmagnesowaniu. Sprzęt odtwarzający szybko przestaje być dostępny, co uniemożliwia odtworzenie nagrań. Pliki cyfrowe również nie są trwałe – formaty się starzeją, a dyski ulegają awarii. Skutki są poważne – większość produkcji kina niemego oraz znaczna część archiwów telewizyjnych z lat 60. i 70. została utracona.

Ochrona dziedzictwa audiowizualnego w Polsce i na świecie

Na arenie międzynarodowej kluczową rolę odgrywa Międzynarodowa Federacja Archiwów Filmowych oraz organizacje zrzeszające archiwa telewizyjne i dźwiękowe. W Polsce główną instytucją jest Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny, która zajmuje się digitalizacją i rekonstrukcją polskich filmów oraz udostępnianiem zbiorów online. Proces rekonstrukcji jest czasochłonny i wymaga czyszczenia klatek, usuwania rys, odtwarzania dźwięku oraz doboru kolorystyki przez ekspertów.

Jak obchodzić Światowy Dzień Dziedzictwa Audiowizualnego?

Święto to można celebrować nawet w domowym zaciszu, przeglądając stare kasety VHS lub taśmy ósemkowe i oceniając ich stan. Warto zdigitalizować nagrania, opisać je danymi takimi jak nazwiska, miejsce i rok, a kopie przechowywać w różnych lokalizacjach. Opis jest kluczowy – bez niego nagranie po kilku pokoleniach staje się zagadką, a nie zachowaną pamięcią. Światowy Dzień Dziedzictwa Audiowizualnego przypomina o konieczności dbania o te materiały, ponieważ codziennie ulegają one zniszczeniu.

Ciekawostki

1. Pierwsze obchody odbyły się w 2006 roku, rok po decyzji Konferencji Generalnej UNESCO.
2. Zalecenie z 27 października 1980 roku było pierwszym międzynarodowym dokumentem uznającym ruchome obrazy za dziedzictwo kultury.
3. Taśma nitrocelulozowa stosowana w kinie do lat pięćdziesiątych jest tak łatwopalna, że archiwa przechowują ją w osobnych, chłodzonych magazynach.