Noc Świętojańska

Noc Świętojańska, obchodzona z 23 na 24 czerwca, łączy w sobie dwie różne tradycje: przedchrześcijańskie obrzędy przesilenia letniego oraz katolickie święto narodzin świętego Jana Chrzciciela. To jedna z nielicznych nocy w Polsce, która ma własną mitologię, związaną z ogniskami, wiankami puszczanymi na wodę i legendarnym kwiatem paproci.

Przed przyjęciem chrześcijaństwa Słowianie obchodzili w tym czasie Noc Kupały – święto najkrótszej nocy w roku, poświęcone słońcu, ogniowi i wodzie. Palono wielkie ogniska, wokół których tańczono i śpiewano, a młodzi ludzie skakali przez płomienie, wierząc, że wysokość skoku wróży ich przyszłe szczęście.

Pochodzenie nazwy „noc świętojańska”

Kościół katolicki połączył te obrzędy ze świętem narodzin świętego Jana Chrzciciela, przypadającym 24 czerwca. W ten sposób noc poprzedzająca to wspomnienie liturgiczne zyskała nazwę świętojańskiej. W praktyce ludowej obie warstwy – pogańska i chrześcijańska – przez wieki przenikały się, zamiast wzajemnie się wypierać.

Obecność w polskiej literaturze

Zwyczaje związane z Nocą Świętojańską trafiły również do literatury, m.in. do „Pieśni świętojańskiej o Sobótce” Jana Kochanowskiego z XVI wieku. Utwór ten, wkładający w usta dziewcząt pieśni śpiewane przy ogniskach, jest jednym z najstarszych literackich zapisów polskich obrzędów ludowych.

Tradycje i symbole

Najbardziej znanym zwyczajem jest plecenie wianków z polnych kwiatów i ziół, które puszcza się na wodę. Dziewczęta wróżyły z ich zachowania, czy wyłowienia przez kogoś, co miało zwiastować zamążpójście. Innym popularnym symbolem jest kwiat paproci, który w rzeczywistości nie istnieje, ponieważ paprocie nie kwitną – rozmnażają się przez zarodniki, co dodaje mu tajemniczości.

Współczesne obchody

Dziś w wielu miastach organizuje się współczesne wersje dawnych sobótek, np. krakowski festiwal Wianki nad Wisłą, łączący muzykę, pokazy sztucznych ogni i puszczanie wianków. W mniejszych miejscowościach tradycję kultywują koła gospodyń wiejskich czy lokalne domy kultury. Podobne obrzędy przetrwały też u innych narodów słowiańskich, np. na Ukrainie jako Noc Iwana Kupały.

• Upleć wianek z dostępnych ziół i kwiatów, nawet jeśli nie ma rzeki do jego puszczenia.
• Zorganizować wieczorne ognisko z bliskimi – to najprostszy sposób na nawiązanie do dawnych tradycji.
• Sprawdzić, czy w okolicy organizowane są obchody Nocy Świętojańskiej.

Noc Świętojańska pokazuje, jak długo potrafią przetrwać dawne zwyczaje, mimo że nikt już nie traktuje ich dosłownie. Choć nikt nie wierzy w kwiat paproci, co roku ktoś i tak go szuka, symbolicznie podtrzymując tradycję.

„Na świętego Jana, zbieraj zioła z rana.”

przysłowie ludowe

Ciekawostki

1. Pogańska nazwa tej nocy to Noc Kupały, związana z przesileniem letnim.
2. Paprocie nigdy nie kwitną - rozmnażają się przez zarodniki, więc legendarny kwiat paproci z definicji nie istnieje.
3. Największe współczesne obchody w Polsce to krakowski festiwal Wianki nad Wisłą.