Narodowy Dzień Powstań Śląskich

Narodowy Dzień Powstań Śląskich obchodzony jest 20 czerwca. To święto państwowe, ustanowione w 2022 roku, upamiętnia trzy powstania śląskie z lat 1919–1921 oraz powrót części Górnego Śląska do Polski. W przeciwieństwie do innych świąt, 20 czerwca nie jest dniem wolnym od pracy — urzędy, szkoły i sklepy funkcjonują normalnie, także na Śląsku. Centralne uroczystości odbywają się w Katowicach.

Data święta nie nawiązuje bezpośrednio do żadnego z powstań, lecz do ich skutku. 20 czerwca 1922 roku Wojsko Polskie pod dowództwem generała Stanisława Szeptyckiego wkroczyło do Katowic, przejmując przyznaną Polsce część obszaru plebiscytowego. Dla mieszkańców regionu był to koniec trzyletniej niepewności — moment, który w śląskiej pamięci zbiorowej zapisał się mocniej niż daty wybuchu poszczególnych zrywów.

Pierwsze powstanie śląskie wybuchło w sierpniu 1919 roku po masakrze przed kopalnią „Mysłowice”, gdzie niemieccy żołnierze otworzyli ogień do tłumu, zabijając kilkanaście osób. Powstanie, dowodzone przez Alfonsa Zgrzebnioka, trwało osiem dni i zakończyło się wobec przewagi strony niemieckiej. Drugie powstanie, w sierpniu 1920 roku, miało na celu rozbicie niemieckiego aparatu bezpieczeństwa przed plebiscytem. Trwało niecały tydzień i zakończyło się likwidacją Sicherheitspolizei oraz utworzeniem mieszanej formacji porządkowej.

Głosowanie plebiscytowe odbyło się 20 marca 1921 roku. Za Polską opowiedziało się nieco ponad 40% głosujących, a wynik był mozaikowy — sąsiadujące miejscowości głosowały odmiennie. Kontrowersje budziło dopuszczenie do głosowania emigrantów urodzonych na Górnym Śląsku, którzy przyjechali głównie z Niemiec. Wynik miał też wymiar społeczny — za Polską głosowały wsie i osiedla robotnicze, za Niemcami — miasta i środowiska urzędnicze.

Trzecie powstanie, największe z trzech, wybuchło w maju 1921 roku, gdy okazało się, że mocarstwa rozważają przyznanie Niemcom niemal całego obszaru plebiscytowego. Walki toczyły się m.in. o Górę świętej Anny, kluczowy punkt strategiczny. Powstanie zakończyło się w lipcu, a jego militarny efekt przełożył się na decyzję Rady Ambasadorów — Polsce przyznano niecałą jedną trzecią obszaru plebiscytowego, ale z najważniejszymi ośrodkami przemysłowymi.

20 czerwca nie jest dniem wolnym od pracy. Narodowy Dzień Powstań Śląskich nie znajduje się na liście świąt ustawowo wolnych, więc nie przysługuje z tego tytułu wolne. Instytucje publiczne w regionie często wywieszają flagi, choć nie ma takiego obowiązku.

Święto ustanowiono na mocy ustawy z 12 maja 2022 roku. Pierwsze obchody odbyły się w setną rocznicę wkroczenia wojska do Katowic. Centralne uroczystości odbywają się pod Pomnikiem Powstańców Śląskich w Katowicach oraz na Górze świętej Anny. Warto też odwiedzić muzea, takie jak Muzeum Czynu Powstańczego na Górze świętej Anny, Muzeum Powstań Śląskich w Świętochłowicach czy Muzeum Śląskie w Katowicach, które prezentują historię powstań. W archiwach zachowały się listy uczestników, co pozwala wielu rodzinom odkryć powstańcze korzenie przodków — często osób, które wcześniej służyły w armii niemieckiej. To ważny kontekst dla zrozumienia skomplikowanej tożsamości Górnego Śląska tamtych lat.

Chronologia

Najczęstsze pytania