Europejski Dzień Pamięci o Sprawiedliwych

6 marca obchodzony jest Europejski Dzień Pamięci o Sprawiedliwych – święto ustanowione przez Parlament Europejski w 2012 roku, by upamiętnić osoby, które narażając własne życie, sprzeciwiały się reżimom totalitarnym i masowym zbrodniom XX i XXI wieku. Data ta nie jest przypadkowa – wybrano ją na cześć śmierci Mosze Bejskiego, twórcy koncepcji Ogrodów Sprawiedliwych, który zmarł 6 marca 2007 roku. W Polsce święto to obchodzone jest głównie w Warszawie, w Ogrodzie Sprawiedliwych na Woli.

Mosze Bejski – życie i działalność

Mosze Bejski urodził się w 1921 roku w Działoszycach pod Krakowem. W czasie II wojny światowej trafił do obozu pracy w Płaszowie, skąd ocalił go Oskar Schindler. Po wojnie wyemigrował do Izraela, gdzie został sędzią Sądu Najwyższego. Przez lata współtworzył definicję tytułu „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”, nadawanego przez Yad Vashem osobom ratującym Żydów podczas Zagłady. To on zainicjował powstanie Ogrodów Sprawiedliwych w Jerozolimie.

Powstanie Europejskiego Dnia Pamięci o Sprawiedliwych

Inicjatywę ustanowienia tego święta przedstawiła włoska organizacja Gariwo (Gardens of the Righteous Worldwide Committee), która chciała poszerzyć pojęcie „Sprawiedliwego” poza kontekst Holokaustu, obejmując nim wszystkich, którzy przeciwstawiali się ludobójstwom i zbrodniom przeciwko ludzkości w XX wieku. 10 maja 2012 roku Parlament Europejski przyjął rezolucję, ustanawiając 6 marca Dniem Pamięci o Sprawiedliwych.

Ogrody Sprawiedliwych w Europie

Po przyjęciu rezolucji w wielu krajach, m.in. we Włoszech, Francji, Armenii, Bośni i Rwandzie, zaczęto tworzyć lokalne ogrody upamiętniające osoby sprzeciwiające się złu. Warszawski Ogród Sprawiedliwych powstał w 2014 roku na Woli, z inicjatywy Domu Spotkań z Historią we współpracy z Gariwo. Każdego roku sadzi się tam drzewko i odsłania kamień z imieniem kolejnej uhonorowanej osoby. Tytułem tym wyróżniono m.in.:

• osoby ratujące innych podczas Holokaustu,
• tych, którzy publicznie mówili prawdę o zbrodniach stalinowskich i Gułagu,
• świadków innych ludobójstw XX i XXI wieku, którzy stanęli po stronie ofiar.

Kto decyduje o przyznaniu tytułu Sprawiedliwego?

W Polsce nazwiska uhonorowanych osób ogłasza co roku Komitet Fundacji Ogród Sprawiedliwych, złożony z przedstawicieli świata kultury, nauki, edukacji i organizacji pozarządowych. Każdy może zgłosić kandydaturę, przesyłając propozycję wraz z uzasadnieniem. Każdej osobie dedykuje się drzewko i kamień z inskrypcją zawierającą imię, nazwisko oraz krótki opis zasług.

Różnica między Europejskim Dniem Pamięci a Dniem Pamięci o Ofiarach Holokaustu

Europejski Dzień Pamięci o Sprawiedliwych uzupełnia obchodzony 27 stycznia Międzynarodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu, ale kładzie nacisk na inny aspekt. Podczas gdy styczniowa data koncentruje się na ofiarach, marcowa przypomina o tych, którzy – zamiast pozostać bierni – podjęli działanie, często płacąc za to najwyższą cenę.

Jak uczcić Europejski Dzień Pamięci o Sprawiedliwych?

Organizacje historyczne i edukacyjne przypominają w tym dniu nazwiska uhonorowanych osób, a szkoły i muzea organizują lekcje poświęcone odwadze cywilnej. Można odwiedzić Ogród Sprawiedliwych w Warszawie, zapoznać się z biografiami osób nagrodzonych tytułem lub porozmawiać z młodszym pokoleniem o znaczeniu przeciwstawiania się krzywdzie.

„Kto ratuje jedno życie, ratuje cały świat.”

tradycyjne powiedzenie talmudyczne, przywoływane w kontekście tytułu Sprawiedliwy wśród Narodów Świata

Ciekawostki

1. Mosze Bejski przeżył wojnę, trafiając na listę robotników fabryki Oskara Schindlera.
2. Warszawski Ogród Sprawiedliwych, otwarty w 2014 roku, był drugim tego typu miejscem w Europie.
3. Tytuł „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata” nadaje od 1963 roku izraelski instytut Yad Vashem.