Narodowy Dzień Pamięci „Żołnierzy Wyklętych”
Narodowy Dzień Pamięci „Żołnierzy Wyklętych” obchodzony jest 1 marca i upamiętnia żołnierzy powojennego podziemia niepodległościowego, którzy po 1944 roku walczyli przeciwko władzy komunistycznej. Ustanowiono go ustawą z 3 lutego 2011 roku, a data wybrana została ze względu na egzekucję siedmiu przywódców IV Zarządu Głównego Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość” z 1 marca 1951 roku. Nie jest to dzień wolny od pracy – urzędy, szkoły i sklepy funkcjonują normalnie, choć na budynkach instytucji publicznych często wywiesza się flagi państwowe, czasem opuszczone do połowy masztu lub przewiązane kirem.
Termin „żołnierze wyklęci” odnosi się do uczestników zbrojnego i cywilnego podziemia działającego po 1944 roku, w tym członków Armii Krajowej, Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”, Narodowych Sił Zbrojnych i Narodowego Zjednoczenia Wojskowego. Określenie to upowszechniło się w latach 90., choć w literaturze funkcjonują też nazwy „żołnierze niezłomni” lub „powojenne podziemie niepodległościowe”.
1 marca 1951 roku w więzieniu na Rakowieckiej w Warszawie stracono siedmiu członków IV Zarządu Głównego WiN, w tym Łukasza Cieplińskiego. Miejsca ich pochówku pozostają nieznane, co jest jednym z powodów trwających poszukiwań szczątków, prowadzonych m.in. na Łączce Cmentarza Wojskowego na Powązkach.
Ustawa o ustanowieniu święta powstała z inicjatywy prezydenta Lecha Kaczyńskiego i została uchwalona 3 lutego 2011 roku, a pierwsze obchody odbyły się 1 marca tego samego roku. Nie wprowadza ona dnia wolnego od pracy, lecz nadaje rocznicy rangę państwową.
Temat powojennego podziemia jest przedmiotem sporu historycznego. Jedna strona podkreśla, że była to ostatnia zorganizowana forma oporu, a jej uczestnicy przez lata przedstawiani byli jako bandyci. Druga zwraca uwagę na zróżnicowanie formacji i kontrowersje wokół działań niektórych oddziałów wobec ludności cywilnej. Spór dotyczy tego, na ile zbiorcza nazwa i upamiętnienie oddają rzeczywiste zróżnicowanie środowiska.
Obchody 1 marca przybierają różne formy. Popularne są Biegi Tropem Wilczym, organizowane w wielu miejscowościach w Polsce i za granicą. Instytut Pamięci Narodowej oraz muzea przygotowują wystawy, spotkania z historykami i publikacje edukacyjne. Dla osób preferujących bardziej indywidualne formy upamiętnienia, warto zapoznać się z lokalną historią, np. poprzez bazy danych IPN, które udostępniają akta procesowe i dokumenty pozwalające odtworzyć biografie konkretnych żołnierzy.
Chronologia
Najczęstsze pytania
Czy 1 marca jest dniem wolnym od pracy?
Narodowy Dzień Pamięci „Żołnierzy Wyklętych” nie jest dniem wolnym od pracy. W tym dniu szkoły, urzędy oraz sklepy funkcjonują standardowo, tak jak w każdy inny dzień roboczy. Nie ma przesłanek, aby wprowadzać zmiany w harmonogramie pracy czy nauki.
Dlaczego Dzień Żołnierzy Wyklętych obchodzimy 1 marca?
Ponieważ tego dnia doszło do tragicznej egzekucji siedmiu członków IV Kierownictwa Głównego organizacji „Wolność i Niezawisłość”, która miała miejsce 1 marca 1951 roku w więzieniu na warszawskim Mokotowie.
Kim byli żołnierze wyklęci?
To członkowie powojennego ruchu oporu antykomunistycznego, aktywni w latach 1944–1953, pochodzący m.in. z szeregów Armii Krajowej, Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość” oraz organizacji narodowych, którzy sprzeciwiali się władzy komunistycznej.
Czym jest Łączka na Powązkach?
To powszechnie znane określenie kwatery „Ł” na Cmentarzu Wojskowym w Warszawie, gdzie w latach czterdziestych i pięćdziesiątych XX wieku potajemnie chowano ofiary egzekucji. Od 2012 roku na tym terenie prowadzone są intensywne prace ekshumacyjne oraz działania mające na celu identyfikację pochowanych tam osób.