Dzień Pamięci Ofiar Stanu Wojennego
Dzień Pamięci Ofiar Stanu Wojennego obchodzony jest 13 grudnia, w rocznicę wprowadzenia stanu wojennego w Polsce w 1981 roku. Ustanowiony przez Sejm w 2002 roku, nie jest dniem wolnym od pracy. Upamiętnia osoby, które straciły życie, zostały ranne, internowane lub represjonowane w okresie stanu wojennego i później.
13 grudnia 1981 roku, w niedzielny poranek, generał Wojciech Jaruzelski ogłosił w telewizji powstanie Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego i wprowadzenie stanu wojennego. Na ulicach pojawiły się transportery opancerzone, telefony milczały, a prasa była ograniczona do dwóch dzienników. Aresztowania rozpoczęły się już w nocy z 12 na 13 grudnia, obejmując działaczy „Solidarności”, doradców związku, publicystów oraz część opozycji przedsierpniowej.
Wprowadzono liczne ograniczenia, takie jak godzina milicyjna, zakaz zmiany miejsca pobytu, cenzura korespondencji i rozmów telefonicznych, zawieszenie działalności związków zawodowych oraz militaryzacja części zakładów pracy. Skala operacji była wojskowa — zaangażowano jednostki Wojska Polskiego, Milicji Obywatelskiej i ZOMO, a łączność telefoniczną wyłączono na kilka tygodni.
Najbardziej krwawym wydarzeniem stanu wojennego była pacyfikacja kopalni „Wujek” w Katowicach 16 grudnia 1981 roku, gdzie pluton specjalny ZOMO otworzył ogień do górników, zabijając dziewięciu i raniąc ponad dwudziestu. Łącznie w ośrodkach internowania osadzono 10 131 osób. Liczba ofiar śmiertelnych jest trudna do ustalenia, szacunki wahają się od około 40 do ponad 100 osób.
Stan wojenny zawieszono 31 grudnia 1982 roku, a zniesiono formalnie 22 lipca 1983 roku. Nie oznaczało to jednak końca represji — „Solidarność” została zdelegalizowana w październiku 1982 roku i działała w podziemiu przez kolejne siedem lat. Ocena decyzji o wprowadzeniu stanu wojennego pozostaje przedmiotem sporu historyków i polityków.
Dzień Pamięci Ofiar Stanu Wojennego ustanowiono w 2002 roku. W PRL rocznica była nieobecna w oficjalnym kalendarzu, ale upamiętniano ją w podziemiu, m.in. przez zapalanie świec w oknach. Zwyczaj ten przetrwał do dziś — 13 grudnia wieczorem w oknach mieszkań stawia się zapalone świece jako gest pamięci o internowanych i uwięzionych.
Dzień ten nie jest dniem wolnym od pracy. Obchody mają charakter państwowy i lokalny. W Katowicach odbywają się główne uroczystości przy pomniku Dziewięciu Górników, a w Warszawie składane są kwiaty pod tablicami upamiętniającymi ofiary. Aby uczcić ten dzień, można zapalić świecę w oknie, porozmawiać z osobami, które pamiętają grudzień 1981 roku, lub skorzystać z materiałów dostępnych w archiwach IPN.
„Zwracam się dziś do Was jako żołnierz i jako szef rządu polskiego.”
Wojciech Jaruzelski, wystąpienie z 13 grudnia 1981 roku
Chronologia
Najczęstsze pytania
Czy 13 grudnia jest dniem wolnym od pracy?
Dzień Pamięci Ofiar Stanu Wojennego nie jest dniem wolnym od pracy. Oznacza to, że sklepy i placówki edukacyjne funkcjonują tak, jak w zwykły dzień roboczy. Nie ma w tym dniu specjalnych ograniczeń w działalności gospodarczej ani edukacyjnej.
Kiedy wprowadzono i kiedy zniesiono stan wojenny?
Stan wojenny został wprowadzony 13 grudnia 1981 roku, a jego zawieszenie nastąpiło 31 grudnia 1982 roku. Ostatecznie zniesiono go 22 lipca 1983 roku.
Ilu ludzi internowano w stanie wojennym?
Zgodnie z danymi Instytutu Pamięci Narodowej, w okresie stanu wojennego internowano łącznie 10 131 osób.
Dlaczego 13 grudnia stawia się świecę w oknie?
Tradycja zapalania świec w oknach domów i mieszkań zrodziła się w okresie stanu wojennego. Jej celem było wyrażenie solidarności z tymi, którzy zostali pozbawieni wolności.