Wspomnienie św. Jana Apostoła w Oleju

6 maja to dawniej święto św. Jana Apostoła w Oleju, znane także jako wspomnienie św. Jana przed Bramą Łacińską. Należy jednak jasno stwierdzić, że w obecnym kalendarzu Kościoła tego obchodu nie ma. Został on zniesiony podczas reformy kalendarza w połowie XX wieku, a dziś św. Jan Apostoł i Ewangelista ma wyznaczone jedno święto – 27 grudnia. Mimo to data 6 maja przetrwała w kalendarzu formy nadzwyczajnej, w niektórych kalendarzach lokalnych oraz w polskiej tradycji ludowej.

Pochodzenie kotła

Podstawą tej tradycji jest relacja Tertuliana z około 200 roku, który napisał, że Jan w Rzymie został wrzucony do kotła z wrzącym olejem i wyszedł z niego bez szwanku, po czym zesłano go na wyspę Patmos. Nowy Testament o tym nie wspomina, a historycy uznają tę opowieść za lokalną tradycję, a nie za udokumentowane wydarzenie. Miejsce upamiętniające tę próbę istnieje jednak realnie: przy rzymskiej Porta Latina stoi kościół San Giovanni a Porta Latina, a obok niewielka kaplica San Giovanni in Oleo, wzniesiona nad domniemanym miejscem męczeństwa. Obchody ku czci św. Jana w tym miejscu są poświadczone od IX wieku.

Męczennik bez fizycznej śmierci

Sens tego dawnego święta miał charakter teologiczny. Jan jest jedynym apostołem, o którym tradycja mówi, że zmarł naturalną śmiercią w podeszłym wieku w Efezie. Opowieść o kotle z olejem pozwalała jednak uznać go za męczennika – nie ze względu na faktyczne cierpienie, ale na gotowość do ofiary. Stąd średniowieczna formuła o męczeństwie z woli.

Ślad w polskiej sztuce

W Polsce motyw ten znalazł odzwierciedlenie w rzeźbie i malarstwie ołtarzowym. Św. Jan bywa przedstawiany zanurzony w kotle, z rękami złożonymi do modlitwy, czasem w otoczeniu oprawców podsycających ogień. Takie wizerunki zachowały się w kilku kościołach, a sam kocioł bywa umieszczany obok apostoła jako symboliczny atrybut – obok częściej spotykanego kielicha z wężem i orła.

Współczesny kalendarz

Reforma, która zniosła majowy obchód, kierowała się prostą zasadą: jeden święty – jedno wspomnienie, chyba że istnieje poważny powód, by je rozdzielić. Św. Jan Apostoł zachował więc święto 27 grudnia, w oktawie Narodzenia Pańskiego, gdzie tradycyjnie sąsiaduje ze św. Szczepanem i Świętymi Młodziankami. Mimo to dawna data 6 maja bywa nadal odnotowywana w kalendarzach parafialnych i opracowaniach hagiograficznych, stąd jej obecność w tym zestawieniu.

„Odpowiedział mu Jezus: «Jeżeli chcę, aby pozostał, aż przyjdę, co tobie do tego? Ty pójdź za Mną!»”

J 21,22